OUD HIËRAPOLIS
De Poort naar de Hel en de Stad van de Doden in Hierapolis
Oude schrijvers beschreven een grot die op slag doodde, en priesters die er ongedeerd binnenliepen. De wetenschap achter de 'poort naar de hel' van Hierapolis en haar necropolis.
Check dates and availability ↗Strabo's mussen: wat de antieke bronnen feitelijk beschrijven
Het Plutonium — of Ploutonion, het heiligdom van de god Pluto — is een van de best gedocumenteerde 'spookachtige' plekken uit de oudheid, omdat meerdere Griekse en Romeinse schrijvers het uit eerste hand beschreven. De geograaf Strabo, die in de eerste eeuw voor Christus schreef, vermeldde een omheinde opening in het gesteente bij Hierapolis die een dodelijke damp vrijliet voor elk levend wezen dat erin binnentrad, en beweerde dit zelf te hebben getest door mussen naar de opening te gooien en te zien hoe ze bijna onmiddellijk dood neervielen. De historicus Cassius Dio merkte later op dat er een amfitheaterachtige kijkconstructie rond de plek was gebouwd, zodat pelgrims en bezoekers vanaf een veilige afstand konden toekijken. Dit zijn geen latere legendes die aan de ruïnes zijn opgehangen — het zijn bijna eigentijdse ooggetuigenverslagen van een fenomeen dat een echte, fysieke oorzaak blijkt te hebben.
De priesters die naar binnen konden lopen en er konden wonen
Wat oude waarnemers het meest verbaasde, was dat bepaalde priesters — de Galli, eunuch-aanhangers van de godin Cybele, wier cultus nauw verbonden was met de plek — de omheinde ruimte konden betreden en er ongedeerd weer uitkwamen, ogenschijnlijk immuun voor een damp die dieren binnen enkele seconden doodde. Strabo speculeerde dat hun overleving te danken was aan de castratie zelf; moderne reconstructies geven de voorkeur aan een meer alledaagse verklaring: dat het dodelijke gas zich in een lage laag bij de grond ophoopte, en dat priesters die redelijk lang waren, hun adem inhielden of op verhoogde stenen stonden, hun hoofd lang genoeg boven de ergste concentratie konden houden om een ritueel uit te voeren en weer naar buiten te stappen. Of het nu ging om een echte techniek of theatrale showmanship voor het publiek, het effect verstevigde de reputatie van de plek als een letterlijke poort naar de onderwereld.
De moderne wetenschap achter de eeuwenoude horror
Archeologen en geologen die het Plutonium in de jaren 2010 opnieuw opgroeven, bevestigden het mechanisme achter de legende: de grot stoot nog steeds kooldioxide uit door diepe geologische activiteit langs hetzelfde breuksysteem dat Pamukkale's thermale bronnen voedt, en omdat CO₂ zwaarder is dan lucht, zakt het neer in een ondiep, onzichtbaar 'meer' in plaats van zich te verspreiden. Metingen ter plaatse toonden concentraties aan die dodelijk zijn voor kleine dieren en vogels, die zich ophopen binnen ongeveer 40 centimeter boven de grond — genoeg om alles te doden dat zijn kop in die laag steekt, terwijl het hoofd van een staande volwassene in schone lucht erboven blijft. Moderne toegang tot de opgegraven kamer is om veiligheidsredenen streng beperkt, dus bezoekers van vandaag bekijken de site en de omliggende ruïnes in plaats van de opening zelf te benaderen.
Een van Anatolië's grootste antieke begraafplaatsen
Op korte wandelafstand van het Plutonium en het theater strekt de necropolis van Hierapolis zich uit over ongeveer twee kilometer langs de wegen die uit de antieke stad leiden — en het is werkelijk immens: een van de grootste en best bewaarde begraafplaatsen uit de Grieks-Romeinse wereld, met ruim duizend graven. Omdat Hierapolis beroemd was als genezings- en thermenbestemming, trok het een gestage stroom ernstig zieke bezoekers aan die hoopten dat de wateren hen zouden genezen; velen die kwamen herstelden niet, en de omvang van de necropolis weerspiegelt eeuwen van aankomsten uit de hele Middellandse Zee die hun reis daar beëindigden in plaats van thuis. De graven variëren van eenvoudige sarcofagen tot uitgebreide huisvormige monumenten en ronde grafheuvels, waarvan vele nog steeds gebeeldhouwde inscripties dragen met de namen van de overledenen.
Waar je echt op moet letten terwijl je er doorheen loopt
De necropool beloont wie de tijd neemt, in plaats van snel te fotograferen en door te lopen. Let op de verscheidenheid aan graftypes die zij aan zij staan — ronde grafheuvels met stenen keerwanden, vrijstaande sarcofagen met zadeldaken, en kleine huisgraven die zijn gebouwd naar het voorbeeld van de woningen van de levenden — een weerspiegeling van eeuwenlang gebruik door families van uiteenlopende komaf en herkomst. Veel sarcofagen dragen Griekse inscripties met namen, beroepen en soms vervloekingen tegen wie het graf zou verstoren; een detail dat het abstracte begrip 'oude begrafenisgebruiken' terugbrengt tot individuele, met naam genoemde mensen. De necropool ligt langs de hoofdtoegangswegen en is niet afgeschermd als aparte attractie, dus de meeste bezoekers die tussen de poorten lopen, komen er direct doorheen — of ze nu beseffen waar ze naar kijken of niet.
Waarom de onderwereldcultus pal naast de zonnegodtempel zat
Het klinkt vandaag de dag vreemd dat een heiligdom voor Pluto en een tempel voor Apollo in Hierapolis vrijwel zij aan zij stonden, maar die combinatie weerspiegelt een diepgewortelde antieke religieuze logica. Apollo, die hier deels werd vereerd in zijn orakelende gedaante, en de chtonische cultus rond de gasopening waren beide verbonden met profetie en contact met krachten die buiten de gewone menselijke controle liggen — de grond zelf werd gezien als een toegangspoort tot verborgen kennis, of die nu werd gekanaliseerd via het orakel van een zonnegod of via een letterlijke opening naar de onderwereld. De fundamenten van de Tempel van Apollo staan vandaag nog altijd naast de resten van het Plutonium, en wie tussen beide wandelt, beseft dat antieke bezoekers Hierapolis ervoeren als één samenhangend heilig landschap, niet als de afzonderlijke 'bezienswaardigheden' waar moderne reisroutes het in opdelen.